De consument trekt zo’n zeven verpakkingen per dag open. Via de belastingtaks moet hij meebetalen aan de vervuiling die dat veroorzaakt. Heeft hij nog een andere keus? 

Helemaal geen verpakking lijkt het meest milieuvriendelijk. Toch hoeft dat niet per se zo te zijn, omdat het product zonder verpakking bijvoorbeeld sneller bederft of beschadigt. Milieuvoordeel is te halen uit de juiste combinatie van product en verpakking, stelt Milieu Centraal. Dit is een onafhankelijke stichting die praktische en betrouwbare milieu-informatie voor consumenten verzamelt. Linda Nijenhuis van Milieu Centraal: „De juiste soort verpakking voor het juiste product kan de houdbaarheid verlengen, bescherming bieden tijdens het transport, een product opnieuw afsluiten, de voedselveiligheid verbeteren en uitdroging voorkomen. Het plastic velletje rond de komkommer voorkomt dat deze uitdroogt en houdt de komkommer dus langer goed. Het bakje rond de tomaten voorkomt kneuzing tijdens het transport. Daarnaast kunnen mensen in de winkel niet in de tomaten knijpen om te voelen of ze rijp zijn. Die twee dingen verlengen de houdbaarheid en voorkomen dat veel tomaten weggegooid moeten worden.”

Voor consumenten die liever zonder een boodschappentas vol milieubelastend verpakkingsmateriaal de supermarkt uit willen lopen, heeft Milieu Centraal een aantal tips op een rijtje gezet. Ook boodschappen doen bij sommige natuurvoedingswinkels kan verpakkingsvoordeel opleveren. Bij een groot aantal winkels kan de klant bijvoorbeeld koffie, meel, pasta, muesli en suiker in afgepaste hoeveelheden inkopen, net als vroeger bij de kruidenier. Maar deze winkels liggen niet overal om de hoek. Annemarie Opmeer, hoofdredacteur van Milieu Defensie Magazine, vindt het niet eerlijk dat de consument opdraait voor de verpakkingsbelasting. „De consument moet nu eigenlijk boeten voor een afspraak tussen overheid en bedrijfsleven”, zegt Opmeer. „Het doel van de taks lijkt voornamelijk via de consument geld innen en niet het verkleinen van de afvalberg.”

Echte milieuwinst is te halen met milieuvriendelijke verpakkingen die volledig afgebroken kunnen worden en die zijn gemaakt van hernieuwbare grondstoffen, zoals planten. Deze verpakkingen zijn te herkennen aan het kiemplantlogo. Het gebruik van dit soort verpakkingen staat in Nederland, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Engeland en België, nog in de kinderschoenen. Daar verkopen grote supermarktketens als Delhaize en Sainsbury complete assortimentsgroepen in milieuvriendelijke verpakking. Het Weertse bedrijf Moonen Packaging heeft zich sinds 2000 toegelegd op milieuvriendelijk verpakken en brengt het merk Roots op de markt. Manager Nick op den Buijsch: „De markt is nog klein, maar groeit hard. Milieubewust bezig zijn is hot en er wordt meer in geïnvesteerd door bedrijven. Bedrijven hebben uit het oogpunt van maatschappelijk verantwoord ondernemen veel interesse in milieuvriendelijke producten. Ze stappen bijvoorbeeld over op afbreekbare koffiebekers.”

Op den Buijsch schat dat nog niet één procent van al het verpakkingsmateriaal in Nederland milieuvriendelijk geproduceerd wordt. Zelfs biologische voedingsmiddelen zijn vaak niet milieuvriendelijk verpakt.

Het gebruik van planten als maïs en suikerriet voor het maken van de verpakkingen lokt ook kritiek uit. Waarom voedsel gebruiken voor verpakkingsmateriaal, terwijl er zoveel honger is in de wereld? Op den Buijsch: „De hoeveelheid maïs die fabrikanten nodig hebben voor het produceren van milieuvriendelijke verpakkingen heeft geen invloed op de wereldvoedselvoorraad. Bovendien wordt bijvoorbeeld het afval van de suikerrietplant gebruikt. Verder zijn er ontwikkelingen om niet de maïs, maar de rest van de plant te gebruiken voor het produceren van verpakkingsmateriaal.”

De overheid houdt zich redelijk afzijdig wat betreft het stimuleren van het gebruik van milieuvriendelijke verpakkingen. Wel heeft staatssecretaris De Jager van financiën deze maand de belastingtarieven op milieuvriendelijke verpakking drastisch verlaagd tot zes cent. Op kunststof verpakkingen zit een tarief van 35 cent. Op den Buijsch verwacht dat Nederlandse supermarkten de komende jaren om zullen gaan en complete productgroepen milieuvriendelijk gaan verpakken. Daarbij zijn waarschijnlijk de versproducten als groente, zuivel en vlees het eerst aan de beurt. Het popfestival Lowlands gebruikt inmiddels biologisch afbreekbare plastic bekers, die niet van ’gewone’ plastic bekers te onderscheiden zijn. Op den Buijsch: „De industrie móet wel op zoek naar een omslag, want de olie om kunststof te produceren wordt duurder en raakt uiteindelijk op. Hernieuwbare grondstoffen zijn er nu en over tienduizend jaar nog.”

Vanwege de complexiteit van het ontwerpen van verpakkingen, kosten grote innovaties veel tijd. Bovendien grijpen producenten niet graag in hun efficiënte systemen waarbij zestig pakjes koekjes per minuut, of 90.000 blikjes frisdrank per uur van de band rollen. Toch hebben de drie eerdere afspraken vanaf begin jaren negentig tussen overheid en verpakkingsindustrie geleid tot enkele veranderingen, die de consument niet altijd in dank afnam.

Roland ten Klooster is hoogleraar verpakkingsontwerp aan de universiteit van Twente: „Er zijn voorbeelden van fabrikanten die verpakkingen verkleinden, maar vervolgens de afzet zagen afnemen. Terug naar de grotere verpakking bleek de oplossing. Gelijksoortige producten hadden wel nog een grotere verpakking, vielen meer op verkochten dus beter. Het doel van verpakking is om voedingsmiddelen, ongeacht de seizoenen lang te bewaren en over grote afstanden te vervoeren. Een dun laagje aluminium in een pak sinaasappelsap kost bijvoorbeeld relatief gezien veel energie. Maar de houdbaarheid van een liter sinaasappelsap uit Brazilië wordt dankzij dat laagje met maanden verlengd. Het is ondenkbaar dat de merkeigenaar van het sinaasappelsap dat laagje eruit laat.”

Volgens Ten Klooster is het maken van een verpakking minder belastend voor het milieu dan het maken van het product dat erin zit. In Nederland wordt jaarlijks voor 3,5 miljard euro aan verpakkingsmateriaal ingekocht. Jaarlijks wordt voor 200 miljard aan producten gemaakt, waarvan de consument voor vijf miljard weggooit.

In 2005 was de hoeveelheid verpakkingen ten opzichte van 2000 toegenomen met 55 miljoen kilo, hoewel het afgelopen decennium veel verpakkingen lichter zijn geworden. Drank- en conservenblikjes zijn bijna de helft lichter dan 25 jaar geleden. Bevolkingsgroei en de toename van het aantal kleine en eenpersoonshuishoudens verklaren de groei van de afvalberg voor een deel. De consument koopt meer kant-en-klaarproducten, voorbewerkte producten en afhaalmaaltijden. Daarnaast wordt er meer buitenshuis en onderweg gegeten en gedronken.

De overheid zou zich wat het afvalvraagstuk betreft meer moeten richten op een gedragsverandering bij bedrijven en consumenten, vindt Ten Klooster. Zo zou voorlichting door de overheid op verpakkingsgebied bedrijven en consumenten beter bewust maken van de gevolgen van hun keuzes.